762 lat historii Połańca. Od średniowiecznej osady do nowoczesnego miasta

18 lipca 2026 roku Połaniec obchodzi 762. rocznicę nadania praw miejskich. To wyjątkowy moment, który skłania do spojrzenia na bogatą historię jednego z najstarszych miast województwa świętokrzyskiego. Przez ponad siedem i pół wieku Połaniec przeżywał okresy rozkwitu i upadku, był świadkiem wielkich wydarzeń historycznych, a dziś jest nowoczesnym miastem, łączącym tradycję z dynamicznym rozwojem.

Historia Połańca sięga wczesnego średniowiecza. Korzystne położenie nad Wisłą sprawiło, że już przed wiekami istniała tutaj osada o znaczeniu handlowym i obronnym. Rzeka była jednym z najważniejszych szlaków komunikacyjnych, dzięki któremu rozwijał się handel i wymiana towarów pomiędzy Małopolską, Sandomierzem i północnymi ziemiami Polski.

Najstarsza pisemna wzmianka o Połańcu pochodzi z 1191 roku. W dokumencie wspomniano drewniany kościół św. Katarzyny na Winnej Górze – miejscu pierwszej lokacji miasta. Kilkadziesiąt lat później źródła wymieniają kasztelana połanieckiego Mirosława herbu Lubowla, co potwierdza rosnącą rolę osady w strukturach państwa piastowskiego.

Za początek historii miejskiego Połańca uznaje się 18 lipca 1264 roku. Tego dnia książę Bolesław V Wstydliwy nadał dziedziczne wójtostwo Mikołajowi, synowi Bartłomieja. Dokument ten zapoczątkował rozwój miasta lokowanego na prawie niemieckim, otwierając mieszkańcom drogę do rozwoju handlu, rzemiosła i samorządności.

Przez kolejne stulecia Połaniec wielokrotnie doświadczał dramatycznych wydarzeń. Najazdy tatarskie, pożary i powodzie niszczyły miasto, jednak jego mieszkańcy za każdym razem podejmowali trud odbudowy. Po jednej z wielkich powodzi, za panowania Kazimierza Wielkiego, miasto zostało przeniesione z Winnej Góry na obecne miejsce, lepiej zabezpieczone przed wylewami Wisły i dające większe możliwości rozwoju.

Największy rozkwit przypadł na XVI wiek. Po kolejnych zniszczeniach król Zygmunt I Stary obdarzył mieszkańców licznymi przywilejami, zwalniając ich z części podatków oraz zezwalając na organizację targów i jarmarków. Połaniec stał się ważnym ośrodkiem handlu lokalnego, a w 1550 roku w mieście wybudowano ratusz – symbol rozwijającego się samorządu.

Szczególne miejsce w historii Polski i Połańca zajmuje rok 1794. To właśnie tutaj, 7 maja, podczas Insurekcji Kościuszkowskiej, Tadeusz Kościuszko ogłosił Uniwersał Połaniecki – dokument, który ograniczał pańszczyznę i przyznawał chłopom większą wolność osobistą oraz opiekę państwa. Choć jego postanowienia nie zostały w pełni zrealizowane, Uniwersał stał się symbolem walki o sprawiedliwość społeczną i do dziś pozostaje jednym z najważniejszych dokumentów w historii Polski.

Po rozbiorach Polski Połaniec znalazł się pod panowaniem Austrii, a następnie Imperium Rosyjskiego. Po upadku powstania styczniowego carskie władze odebrały miastu prawa miejskie. Od 1869 roku przez ponad sto lat Połaniec funkcjonował jako osada, jednak mieszkańcy nie utracili swojej tożsamości ani pamięci o bogatej historii.

II wojna światowa przyniosła kolejne tragiczne doświadczenia. Okupacja niemiecka oznaczała represje wobec mieszkańców, działalność ruchu oporu oraz zagładę miejscowej społeczności żydowskiej, która przez wieki współtworzyła historię miasta.

Nowy rozdział rozpoczął się w latach siedemdziesiątych XX wieku wraz z budową Elektrowni Połaniec. Inwestycja rozpoczęta w 1972 roku całkowicie odmieniła miejscowość. Powstały nowe osiedla mieszkaniowe, szkoły, przedszkola, drogi oraz nowoczesna infrastruktura techniczna. Do Połańca przybyły tysiące specjalistów z całego kraju, a miejscowość stała się jednym z najważniejszych ośrodków energetycznych w Polsce.

Rozwój przemysłu przyczynił się do odzyskania praw miejskich, które Połaniec otrzymał ponownie 1 stycznia 1980 roku. Kolejnym ważnym etapem było uruchomienie w 2012 roku największego na świecie bloku energetycznego opalanego w 100 procentach biomasą, będącego symbolem nowoczesnych technologii i troski o środowisko.

Dziś Połaniec to miasto, które z powodzeniem łączy wielowiekowe dziedzictwo z nowoczesnością. Rozwinięta infrastruktura, inwestycje, bogata oferta sportowa i kulturalna oraz malownicze położenie nad Wisłą sprawiają, że jest atrakcyjnym miejscem do życia i wypoczynku. O historii przypominają zabytki, miejsca związane z Tadeuszem Kościuszką oraz coroczne uroczystości patriotyczne i rocznicowe.

Obchodzona 18 lipca 762. rocznica nadania praw miejskich jest nie tylko okazją do świętowania, ale również do przypomnienia historii ludzi, którzy przez pokolenia budowali to miasto. Połaniec pozostaje miejscem, gdzie przeszłość spotyka się z teraźniejszością, a tradycja harmonijnie współistnieje z nowoczesnym rozwojem.