Historia

Historia Miasta i Gminy Połaniec

Pradzieje i pierwsze ślady osadnictwa

Najstarsze ślady obecności człowieka na terenach dzisiejszego Połańca sięgają epoki paleolitu. Pierwotna ludność wybierała te ziemie ze względu na obfitość zwierzyny i ryb, korzystne ukształtowanie terenu oraz łatwy dostęp do wody, choć początkowo prowadzili oni koczowniczy tryb życia. Badania archeologiczne przeprowadzone na terenie obecnej Elektrowni Połaniec ujawniły ślady kultury łużyckiej, co świadczy o zakładaniu stałych osad już w okresie mezolitu. Około 4000–3500 lat p.n.e. pojawili się osadnicy umiejący uprawiać ziemię i hodować bydło. Niezwykle ważnym znaleziskiem jest odkryty w 1968 roku skarb 147 rzymskich denarów z III wieku p.n.e., który stanowi twardy dowód na istniejące wówczas kontakty handlowe z Imperium Rzymskim.

Wczesnośredniowieczny gród i narodziny miasta

Prawdopodobnie na początku XI wieku w zakolu rzeki Czarnej, przy jej ujściu do Wisły, wzniesiono niewielki gród obronny. Miał on średnicę około 100 metrów i otoczony był ziemnymi wałami o wysokości do 10 metrów. Wewnątrz znajdowały się półziemianki oraz drewniany „zamek” kasztelana, będący ostatnim punktem oporu. Liczne groty strzał znalezione na tym terenie sugerują, że gród został zdobyty i zniszczony w wyniku bitwy.
Za umowną datę narodzin Połańca przyjmuje się rok 1191, kiedy to Jan Długosz wspomniał o drewnianym kościele pw. św. Katarzyny na Winnej Górze. Ważnym momentem w dziejach miasta był rok 1264 – dokument wystawiony 18 lipca przez Bolesława Wstydliwego potwierdza nadanie wójtostwa Mikołajowi, synowi Bartłomieja, co uznaje się za formalne potwierdzenie lokacji miasta.

Rozwój w czasach Kazimierza Wielkiego i Jagiellonów

 W 1321 roku Władysław Łokietek rozszerzył przywileje wójta połanieckiego, pozwalając mu na lokowanie wsi na prawie niemieckim (tak powstały m.in. Rudniki). Około 1350 roku, po niszczycielskiej powodzi, król Kazimierz Wielki przeniósł miasto z terenów zalewowych na wyżej położone miejsce, gdzie do dziś znajduje się rynek.
W XV wieku Połaniec liczył około 1000 mieszkańców i 180 domów. Miasto posiadało królewski dwór, ratusz i dwa punkty celne (na Czarnej i na Wiśle), a bezpieczeństwo zapewniały naturalne mokradła i rzeki. W 1442 roku król Władysław Warneńczyk oddał miasto pod zastaw rodzinie Jastrzębców, a w rękach dziedziców Rytwian pozostawało ono do początku XVI wieku, kiedy to wykupił je Zygmunt Stary.

Trudne wieki i Uniwersał Połaniecki

Wiek XVI i XVII to czas przeplatających się okresów rozwoju i klęsk. Miasto było niszczone przez Tatarów (początek XVI w.) oraz liczne pożary (m.in. w 1526 i 1568 r.), po których królowie często zwalniali mieszkańców z podatków. W 1772 roku pierwszy rozbiór Polski odciął Połaniec od rynków zbytu w Galicji, co zahamowało handel.
Najchwalebniejsza karta historii zapisała się 7 maja 1794 roku. Wtedy to Tadeusz Kościuszko, stacjonujący z wojskiem w widłach Wisły i Czarnej, ogłosił słynny Uniwersał Połaniecki. Dokument ten nadawał chłopom wolność osobistą i ograniczał pańszczyznę, czyniąc ich pełnoprawnymi obywatelami. Wydarzenie to upamiętnia Kopiec Kościuszki, usypany przez mieszkańców w 1917 roku.

Pod zaborami i utrata praw miejskich

Po rozbiorach Połaniec trafił najpierw pod panowanie austriackie, a od 1815 roku – rosyjskie. Był to czas silnej rusyfikacji. 1 czerwca 1869 roku na mocy ukazu carskiego Połaniec utracił prawa miejskie. Oficjalnym powodem była zbyt mała liczba ludności (poniżej 3 tysięcy) oraz rolniczy charakter osady, choć mieszkańcy uznawali to za zemstę za udział w powstaniu styczniowym.

Czasy wojen i Holocaust

Okres międzywojenny przyniósł m.in. wielką powódź w 1934 roku. Podczas II wojny światowej Połaniec początkowo wydawał się bezpiecznym schronieniem ze względu na oddalenie od szlaków komunikacyjnych, jednak okupacja hitlerowska przyniosła tragedię społeczności żydowskiej. 1 czerwca 1942 roku utworzono getto dla ok. 2200 osób, które później wywieziono do obozu zagłady w Treblince. Mimo terroru w mieście działało tajne nauczanie. Po wkroczeniu Armii Czerwonej mieszkańcy doznali kolejnych represji – 42 osoby wywieziono do łagrów.

Powrót do świetności i nowoczesność

Po wojnie Połaniec zaczął się zmieniać: w latach 50. przeprowadzono elektryfikację, w latach 60. zbudowano szkołę i trasę nadwiślańską. Kluczowym impulsem rozwojowym było rozpoczęcie w latach 70. budowy Elektrowni Połaniec. Dzięki dynamicznemu wzrostowi liczby ludności i znaczenia gospodarczego, w 1980 roku Połaniec odzyskał prawa miejskie. W 1983 roku elektrowni nadano imię Tadeusza Kościuszki, łącząc nowoczesność z historycznym dziedzictwem miasta. Od 1999 roku gmina Połaniec przynależy do powiatu staszowskiego w województwie świętokrzyskim.

WIĘCEJ INFORMACJI O HISTORII POŁAŃCA I POSZCZEGÓLNYCH MIEJSCOWOŚCI WCHODZĄCYCH W SKŁAD GMINY ZNAJDUJE SIĘ W UCHWALE XCV/641/2024 RADY MIEJSKIEJ W POŁAŃCU z dnia 27 lutego 2024 r. w sprawie przyjęcia „Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami Gminy Połaniec na lata 2024 - 2027”.

Mapa Polski i ziem sąsiednich autorstwa Wacława Grodeckiego z 1579 roku, opublikowana w słynnym atlasie Abrahama Orteliusa. Jest bezcennym źródłem ukazującym Złoty Wiek Rzeczypospolitej Obojga Narodów.